Thị trường tài chính thế giới đang ghi nhận một nghịch lý đáng chú ý khi cổ phiếu ở Hoa Kỳ liên tục lập đỉnh mới trong bối cảnh giá dầu bùng nổ do căng thẳng liên quan đến xung đột quanh Iran, khiến nhiều nhà chiến lược cảnh báo rằng mức phấn khởi hiện nay có thể là sai chỗ và nhà đầu tư đang bước đi như người ngủ quên trên con đường dẫn tới suy thoái. Diễn biến nửa thực nửa ảo này khởi nguồn từ một cú sốc nguồn cung đối với thị trường dầu mỏ: bất ổn địa chính trị làm tăng rủi ro gián đoạn xuất khẩu dầu, đẩy giá nhiên liệu tăng nhanh và truyền tải áp lực lên chi phí sản xuất, vận tải và năng lượng trên toàn cầu. Trong khi đó, chỉ số chứng khoán chính ở Hoa Kỳ tiếp tục được nâng đỡ bởi dòng tiền tìm kiếm lợi suất và kỳ vọng lợi nhuận doanh nghiệp, song nhiều chuyên gia lưu ý rằng phần lớn tâm lý lạc quan dường như đang dựa trên giả định rằng tác động của cú sốc dầu sẽ chỉ là tạm thời và không đủ mạnh để làm xấu đi triển vọng tăng trưởng.
Hệ quả của giá dầu tăng vượt ngoài việc làm giàu cho ngành năng lượng; nó là một cú sốc chi phí trực tiếp đối với nền kinh tế thực. Khi nhiên liệu và nguyên liệu đầu vào đắt hơn, doanh nghiệp phải đối mặt với biên lợi nhuận bị thu hẹp nếu không chuyển được chi phí sang người tiêu dùng, còn người tiêu dùng thì chịu áp lực thu nhập thực giảm do chi tiêu cho năng lượng tăng lên, làm suy yếu cầu nội địa. Trong bối cảnh đó, ngân hàng trung ương vốn đang theo dõi sát lạm phát có thể buộc phải duy trì hoặc tăng lãi suất ở mức cao hơn trong thời gian dài hơn nhằm kìm chế áp lực giá, điều này sẽ làm tăng chi phí vay mượn cho doanh nghiệp và hộ gia đình, siết chặt điều kiện tài chính và có thể làm chậm đầu tư cùng tiêu dùng, những nhân tố vốn là động lực chính của tăng trưởng. Như vậy một cú sốc dầu có thể tạo ra vòng xoáy lạm phát-cắt giảm tăng trưởng, hay còn được nhiều nhà phân tích gắn nhãn là rủi ro suy thoái kèm lạm phát.
Tác động lan tỏa đến các kênh tài sản là rõ rệt và phức tạp. Thị trường vàng thường được xem là nơi trú ẩn khi địa chính trị bất ổn và lạm phát gia tăng, nên nhu cầu vàng có thể tăng lên trong ngắn hạn, nhưng sức hấp dẫn của kim loại này cũng chịu lực cản từ xu hướng lãi suất thực tăng, vì chi phí cơ hội nắm giữ tài sản không sinh lãi sẽ lớn hơn. Đối với tiền ảo, bức tranh lại mâu thuẫn: trong những giai đoạn thanh khoản dồi dào và niềm tin rủi ro mạnh, tài sản này đôi khi được săn đón như một kênh tăng trưởng nhanh, nhưng khi kỳ vọng lợi nhuận giảm sút và điều kiện tài chính thắt chặt, tiền ảo dễ bị bán tháo do tính biến động cao và dòng tiền rút về kênh an toàn. Giá dầu đương nhiên hưởng lợi trực tiếp, còn cổ phiếu các công ty trong ngành năng lượng có thể được nâng đỡ, tạo ra một số điểm tựa cho thị trường chung, nhưng nếu tác động ở phạm vi rộng khiến lợi nhuận doanh nghiệp ngành tiêu dùng, vận tải và sản xuất suy yếu, thì lợi ích ngắn hạn đó có thể bị lu mờ bởi sức ép trên toàn thị trường.
Một điểm cần lưu ý là sự phân hóa trong lớp cổ phiếu: các tập đoàn hưởng lợi từ giá dầu cao có thể xuất hiện lợi nhuận tạm thời, trong khi doanh nghiệp hướng tới tiêu dùng nội địa hoặc phụ thuộc nhiều vào chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ chịu thiệt hại; điều này khiến các chỉ số đại diện có thể tiếp tục tăng trong khi độ mạnh nội tại của thị trường lại suy yếu, một dấu hiệu rủi ro mà những nhà quản lý danh mục thận trọng vẫn thường cảnh báo. Thêm vào đó, dòng chảy vốn giữa các kênh khác nhau sẽ phản ánh đánh giá rủi ro mới: nếu nhà đầu tư đánh giá triển vọng kinh tế xấu đi, họ có thể dịch chuyển khỏi tài sản rủi ro sang tài sản an toàn, làm thay đổi cả cấu trúc giá của trái phiếu, tiền tệ lẫn chứng khoán.
Trong bối cảnh nhiều bất định, chiến lược quản trị rủi ro và theo dõi diễn biến dầu mỏ, chỉ số lạm phát, tín hiệu từ ngân hàng trung ương và các dữ liệu nền tảng về sức mua của người tiêu dùng trở nên thiết yếu hơn bao giờ hết. Việc chỉ nhìn vào mức đỉnh của thị trường chứng khoán mà quên mất tác động chuỗi của một cú sốc nguồn cung năng lượng có nguy cơ khiến nhà đầu tư đánh giá quá cao sức khỏe nền kinh tế. Những cảnh báo về “phấn khởi sai chỗ” không phải nhằm gieo rắc hoảng loạn mà nhắc nhở về khoảng cách giữa kỳ vọng tài sản và triển vọng kinh tế thực, nơi mà một cú sốc bên ngoài như xung đột ở khu vực Trung Đông có thể làm lộ ra những yếu điểm đã tồn tại.
Kết luận lại, diễn biến hiện tại đặt ra một bài toán khó cho nhà đầu tư: kiếm tìm cơ hội trong ngành năng lượng và kim loại quý trong khi vẫn cần duy trì sự thận trọng trước nguy cơ chu kỳ tăng lãi suất kéo dài và khả năng suy giảm cầu do chi phí năng lượng tăng cao. Thị trường có thể còn tiếp tục đi lên trong ngắn hạn, nhưng khả năng phải trả giá bằng tăng trưởng chậm lại hoặc suy thoái trong tương lai khiến việc đánh giá lại rủi ro và cơ cấu lại danh mục là điều cần thiết; theo dõi chặt chẽ diễn biến giá dầu, các thông điệp từ ngân hàng trung ương và số liệu kinh tế cơ bản sẽ là chìa khóa để không bị cuốn theo làn sóng phấn khích dễ sai lệch hiện nay.
